Zazaca Öğren

Kelhan'ın Oğlu Ali Ağa

Kelhan'ın oğlu Ali Ağa'nın Karbegan çevresindeki gücünü, Qasım Ağa ile Weşinli Hasan Ağa'nın kurduğu tuzağı, Ali Ağa'nın ailesinin öldürülmesini ve cenazelerin defnedilmesini anlatan bir kan davası hikayesi.

URL: https://zazacaogren.com/lesson/lerch-ali-agha-ladi-kelhani/?ll_text_view=reader

Kelhan'ın Oğlu Ali Ağa

İçerik uyarısı

şiddet; ölüm

Adı geçen kişiler

Ali Ağa; Qasım Ağa; Weşinli Hasan Ağa; Ahmed; Eysan; Mela Qasım; Ramedan Ağa; Memed Ağa; Hasan Kalan; Mela Resa.

Tarihî bağlam

Bu metin Karbegan/Karabegan ve Sivan/Servi çevresindeki yerel güç ilişkilerini yansıtan bir kan davası anlatısıdır. 1870-1871 Diyarbakır salnamesinde Karabegan nahiyesinin Sivan'a bağlı köylerle birlikte anılması, Karbegan adını aynı Palu-Genç/Servi tarihî coğrafyası içinde düşünmeyi destekler. Nilay Özok-Gündoğan'ın aktardığı 1849 tarihli bir Osmanlı arşiv belgesinde, Abdullah Beg'in Weşin yangınının Karabegan aşireti tarafından, Karabegan ile Weşin arasındaki eski düşmanlık nedeniyle çıkarıldığını ileri sürdüğü kaydedilir. Bu belge yangını kimin çıkardığını bağımsız olarak kanıtlamaz; ama Karbegan-Weşin düşmanlığının 1849'da resmî bir belgede açıklama olarak kullanıldığını gösterir (Özok-Gündoğan 2022, 162; BOA.İ.MVL 139/3859, belge no. 5, 13 Şubat 1849). Metin, Lerch'in 1856'da Roslavl'da savaş esirlerinden derlediği Zazaca malzemenin parçası olarak yayınlanmaktadır.

Araştırma notu

Narbêş, Syeraçur, Desmun, Merzyelê ve Ğêytê adları anlatının yerel coğrafyasını gösterir; Karbegan/Karabegan ile Sivan/Servi bağlantısı dış kaynaklarla da desteklenir.

Yer adları

ZazakiTürkçe
Ali ağa laci Kêlhani mirêy na'hêy Karbegani.
Kelhan'ın oğlu Ali Ağa Karbegan nahiyesinin miriydi.
Namêy daway Ali ağay Narbyêş.
Ali Ağa'nın köyünün adı Narbêş'ti.
Ali ağa çêhêr dawang da pyêrû, hiris û çêhêr kişti.
Ali Ağa dört köye saldırdı ve otuz dört kişiyi öldürdü.
Çawdi Ali ağay çi nyêbê, çewi desti Ali ağay nyêgêrawt.
Ali Ağa'ya hiçbir şey olmadı; kimsenin eli Ali Ağa'ya değmedi.
Ali ağay kêyê xoê bar kêrd, şê Syêraçûrê.
Ali Ağa evini toplayıp Syeraçur'a gitti.
Hiris û şêş roci vênert Syêraçûrêdê.
Syeraçur'da otuz altı gün kaldı.
Hiris û çêhêr dewi Karbegani, hiris û çêhêr dewi Sivani amêy pyêser, mêşore kerd, ağalêrani Sivani, Qasim ağa Karbêgani, 'Hasan ağa Weşini amêy pyêser va kê: ma şyêri kêy Ali ağay byari daw.
Karbegan'ın otuz dört köyü ve Sivan'ın otuz dört köyü bir araya gelip meşveret etti; Sivan ihtiyarları, Karbeganlı Qasım Ağa ve Weşinli Hasan Ağa bir araya gelip dedi ki: 'Ali Ağa'nın evine saldıralım.'
Qasim ağa va kê: ma Ali ağay bê'hapêyni, ma şawê venga êskêrê xoê di, eskêri dawang wa pyêrû bêrû pyêser, ma şawê şyêri Ali ağay çêhêr hemê lacana ma bıkşi.
Qasım Ağa dedi ki: 'Ali Ağa'yı kandıracağız; gece ordumuzu çağıracağız, köylerin askerleri hep toplansın, gece gidip Ali Ağa'yı ve dört oğlunun hepsini öldürelim.'
'Hasan ağay Weşini va kê: rınd bênû, ma şyêri Ali ağay byari bıkşi.
Weşinli Hasan Ağa dedi ki: 'İyi olur, gidip Ali Ağa'yı öldürelim.'
Ağalêrani Sivani va kê: ma qarış nyêbêni.
Sivan ihtiyarları dedi ki: 'Biz karışmayız.'
Qasim ağay va kê: şümari lazim nyû.
Qasım Ağa dedi ki: 'Size ihtiyaç yok.'
Ağalêri Sivani ci giryay şi kêy xoê.
Sivan ihtiyarları çekilip evlerine gittiler.
Qasim ağa, 'Hasan ağa enyê wirdi şi, kêy Ali ağay ard dawê, çêhêr hemê lacana berdi, kêrdi wadey Mê'hmêdi 'Hêndani.
Qasım Ağa ile Hasan Ağa, ikisi, Ali Ağa'nın evine baskına gittiler; dört oğlunun hepsini götürüp Mehmed Hendani'nin odasına koydular.
Qasim ağay şawê 'habêrê erşawûtê dawana va kê: şıma çê vênerti?
Qasım Ağa gece köylere haber gönderip dedi ki: 'Niye bekliyorsunuz?'
ma şyêri Ali ağay bıkşi.
'Ali Ağa'yı öldürmeye gidiyoruz.'
Dewi pyêrû amêy pyêsêr, şawê werişti, çêhêr sêy eskêr vıcyay, amêy Qasim ağa 'hêt.
Köylerin hepsi toplandı; gece kalktılar, dört yüz asker çıktı ve Qasım Ağa'nın yanına geldi.
Qasim ağa werişt bê aspar, kawta eskêri vêr, amêy Ğêytê, Ğêytêra sêytê gêrawt, bi pangd sêytê şi Ali ağay 'het.
Qasım Ağa ata bindi, ordunun önüne geçti, Ğêytê'ye geldi, Ğêytê'den yüz kişi daha aldı ve beş yüz kişiyle Ali Ağa'nın yanına gitti.
Qasim ağa şi Ali ağay hetê ronişt va kê: ağa, ez ama twêra ric amênêt kêna.
Qasım Ağa Ali Ağa'nın yanına gitti, oturdu ve dedi ki: 'Ağa, senden bir ricada bulunmaya geldim.'
Ali ağa va kê: ağa, mê me'hêpinê, ez çêkanê xoê nyêdana.
Ali Ağa dedi ki: 'Ağa, beni kandırma; silahlarımı sana vermem.'
Qasim ağay va kê: metêrsê, ez twêra xainê nyêkêna.
Qasım Ağa dedi ki: 'Korkma, sana hainlik etmem.'
Ali ağa va kê: tê xaini, ez çêkani xoê nyêdana twê.
Ali Ağa dedi ki: 'Sen hainsin; silahlarımı sana vermem.'
Qasim ağay swend wênd.
Qasım Ağa yemin etti.
Ali ağay çêki xoê çêhêr hemê lacana xoê aryê kerdi, day Qasim ağayra.
Ali Ağa kendi silahlarını ve dört oğlunun silahlarını topladı, Qasım Ağa'ya verdi.
Qasim ağay gêrawt.
Qasım Ağa onları aldı.
A'hmêd laci Ali ağay va kê: 'halo, çêkani ma mebêrê, tê xaini, bawki mê serêdê aqıl çinyû, rocêy ramazanyû, bawni, xalo, tê çêkani ma bêni, pêynıdê tê xain vêci, ez twê kısêna.
Ali Ağa'nın oğlu Ahmed dedi ki: 'Dayı, silahlarımızı alma. Sen hainsin; belki babamın başında akıl yok, bugün Ramazan günüdür. Bak dayı, silahlarımızı alır da sonra hain olarak çıkarsan seni öldürürüm.'
Qasim ağa va kê A'hmêdira: warêza, metêrsê.
Qasım Ağa Ahmed'e dedi ki: 'Yeğenim, korkma.'
A'hmêdi va kê: 'halo xancêray mê bıdê, ez zana, tê xaini, byê ba'htêdê tı ma kişêni.
Ahmed dedi ki: 'Dayı, hançerimi ver; biliyorum, sen hainsin, dışarı çıkınca bizi öldüreceksin.'
'Hali xancêray A'hmêdi nyêday cê.
Dayısı Ahmed'e hançerini vermedi.
'Hal şê tebêr, eskêri xora va: mevindi, çêki Ali ağay çêhêr hemê lacan mê gêrawt, ez ama tebêr, mevindi, bêr bışikni, şyêri zerê, Ali ağay çêhêr hemê lacan bıkşi; hêma dês û hêyşti merdwomi ğaribi yênê 'hetê esti, yênêra ve meki.
Dayısı dışarı çıktı ve askerlerine dedi ki: 'Beklemeyin; Ali Ağa'nın ve dört oğlunun silahlarını aldım, dışarı çıktım. Beklemeyin, kapıyı kırın, içeri girin, Ali Ağa'yı ve dört oğlunun hepsini öldürün; burada yanlarında on sekiz yabancı adam daha var, onlara dokunmayın.'
Eskêri Qasim ağay bêr şêkit, Qasim ağay kawta ver, veng da va kê A'hmêdira: warêza, ez amêya, tı kû sera şyêri, ez serêy twê ena gêlankê wêna.
Qasım Ağa'nın askerleri kapıyı kırdı, Qasım Ağa öne geçti ve Ahmed'e seslenip dedi ki: 'Yeğenim, geldim; nereye gidersen bu defa başını keseceğim.'
A'hmêdi veng da va kê: Alah izmê mê bıdû, ez twê veri êyxoê kışêna.
Ahmed seslenip dedi ki: 'Allah bana izin versin, önce ben seni kendi elimle öldüreceğim.'
'Hal şi kê A'hmêdi bıkşû.
Dayısı Ahmed'i öldürmeye gitti.
A'hmêd awnya dyêsi wedi, yaw şıbakê 'ha dyêsê wedidê, desti xoê berd zerêy şibakê, yaw xancêri zerêy şıbakêdê di gêrawtê vera, day 'hali bınê çici raştirû.
Ahmed duvarda bir açıklık gördü; duvarda bir kafes vardı. Elini kafesin içine soktu, kafesin içinde bir hançer bulup çıkardı ve dayısını göğsünün sağ altından vurdu.
'Hal kawt.
Dayısı düştü.
A'hmêdi xancêri 'halira vetê, A'hmêdi Êysan kişt, 'Hasani Kalan kişt.
Ahmed hançeri dayısından çıkardı; Ahmed Êysan'ı öldürdü, Hasan Kalan'ı öldürdü.
Kalme gna A'hmêdi pêy çimyirû, goêni byê A'hmêdi çimi.
Bir kılıç Ahmed'in iki gözünün arasına indi, kan Ahmed'in gözlerine geldi.
A'hmêd hyêrs bê, 'hawt teni pêy aya xancêri kişti.
Ahmed öfkelendi ve o hançerle yedi kişiyi öldürdü.
A'hmêd kişya.
Ahmed öldürüldü.
'Hiryê heme bêrai A'hmêdi bawkê yê kişti.
Ahmed'in üç kardeşinin hepsi ve babası öldürüldü.
Dês û 'hêyşt teni merdümi ğaribi kişti.
On sekiz yabancı adam da öldürüldü.
Eskêr ağayra şê, hêrgû kês şi kêy xoê.
Askerler ağanın yanından ayrıldı, herkes evine gitti.
Cênazay Ali ağay, çêhêr heme lacana, dês û hêyşt merdümi ğaribana pyêrû mêndi wadedê.
Ali Ağa'nın, dört oğlunun ve on sekiz yabancı adamın cenazeleri hep odada kaldı.
Soba Mêlay Rêsa veng da va kê mêla Qasimi Dêsmûncira: byêri cênazay Ali ağay aylana dês û hêyşt teni merdümi ğaribana 'hetya byêri beri wedari.
Sabah Mela Resa, Desmunlu Mela Qasım'a seslenip dedi ki: 'Ali Ağa'nın, oğullarının ve on sekiz yabancı adamın cenazelerini buraya getirin, dışarı çıkarın.'
Mêla Qasim werişt Dêsmûnira, Mêmêd ağa werişt Ğêytêra, Ramêdan ağay werişt Mêrzyêlêra, şi, leşi Ali ağay lacana dês û hêyşt merdûmi ğaribana gêrawti ardi berdi wederti.
Mela Qasım Desmun'dan kalktı, Memed Ağa Ğêytê'den kalktı, Ramedan Ağa Merzyelê'den kalktı; gittiler, Ali Ağa'nın, oğullarının ve on sekiz yabancı adamın cesetlerini aldılar, getirdiler, götürdüler ve gömdüler.

Kaynaklar

Russian original edition

Lerch, Peter Ivanovich. Izsledovaniia ob iranskikh kurdakh i ikh predkakh, severnykh khaldeiakh. Vol. 1. St. Petersburg: Imperial Academy of Sciences, 1856. Text 3, Ali Agha narrative, printed pp. 99-102.

Sayfalar: Russian RGO viewer images 113-116; printed pp. 99-102.

Primary scan witness for Lerch's Zazaki transcription and Russian free translation; the Russian scan prints only the heading '3.' for this text.

German edition / reprint scan

Lerch, Peter. Forschungen über die Kurden und die iranischen Nordchaldäer. Abth. 1. St. Petersburg: Kaiserliche Akademie der Wissenschaften, 1857. Story 'Ali Agha, der Sohn Kelhän's,' pp. 61-65.

Sayfalar: Internet Archive scan pages n104-n108; printed pp. 61-65.

Used for the German free translation and as a second scan witness for the Zazaki transcription.

Bingöl University thesis transcription

Aslanoğulları, Mehmet. Lerch'in Zazaki Derlemelerinin Çevrimyazımı ve Türlerine Göre Sözcüklerin Tahlili. Master's thesis, Bingöl Üniversitesi, 2014.

Sayfalar: PDF pp. 47-50; story heading "Meselê Eli Ağay Laci Kelxoni Qerbegoni."

Secondary transcription witness used during alignment and review. The transcription text is cited here but is not reproduced in the Interlinear view.