Peter Lerch'in Zazaca Bölümleri

Ses Sayısı

Aşağıdaki bölüm Lerch'in 1857 baskısında köşeli ayraç içinde görünür:

Kurmanci lehçesinin kelimelerini 37 sese ayırıyorum: dokuz ünlü (bunlardan beşi uzun ve kısa, geri kalan dördü ise yalnızca kısadır) ve 28 ünsüz. Zaza lehçesi iki ünsüz bakımından daha zengindir; dolayısıyla onda 39 ses vardır: dokuz ünlü ve 30 ünsüz. Bu 39 sesi Lepsius'un dilbilimsel alfabesine göre aşağıdaki tabloda veriyorum.¹

Lerch'in tablosunun çalışma transkripsiyonu:

1857 Son Notu

1857 yılı son notu. [Yukarıda köşeli ayraç içine alınmış bölüm, 1856 yılında Bulletin'de ve Mélanges Asiatiques'te basıldığı şekliyle raporda şöyle okunuyordu:

"Her iki lehçede de (Kurmanci ve Zaza) bulduğum sesler aşağıdaki tabloda verilmiştir; bunlar kısmen uzun, kısmen kısa 15 ünlü ve 29 ünsüzdür. Ünsüzlerden Kurmanci, Zaza'ya göre iki tanesine daha az sahiptir (n ve d'). Bunları, bana uygun görünen birkaç küçük değişiklikle birlikte, Sjögren'in Osetçe alfabesine göre gösterdim; kendisi bu alfabeyi Osetçe gramerinin iki baskısında, yani Rusça Ossetian Grammar, St. Petersburg 1842, iki cilt, cilt I, s. 36 ve Ossetische Sprachlehre, St. Petersburg 1844, s. 30'da kurmuştu. Bunun yanına, Osetçe incelemelerinde kullandığı Latin alfabesine dayalı transkripsiyonunu ve Spiegel'in Parsi Grammar ile Vullers'in Institutiones linguae persicae eserlerinden yararlanarak Zend ve Yeni Fars alfabesini de koydum; bununla birlikte seslerin gelecekte daha uygun bir düzenlenmesini saklı tutuyorum."

İlk raporumun basıldığı Bulletin historico-philologique cilt XIV ve Mélanges asiatiques cilt II'ye gönderme yaparak burada şunu belirtirim: orada verilen Kürtçe sesler tablosunda yarı ünlü w için bir karşılık bulunmuyordu. Kürtçe için Osetçe-Rusça alfabeyi kullandığımda bu sesi y (u) harfiyle göstermiştim; fakat Zend ve Parsi üzerine daha ileri çalışma ve konuşma seslerinin fizyolojik yönünü daha kesin biçimde değerlendirme, böyle bir yazımın yanlışlığına beni ikna etti. Bu nedenle yeni Kürtçe sesler tablosunda 30 ünsüz vardır; eski tabloda ise 29 ünsüz listelenmişti.²

Akademi'nin Erzurum'dan aldığı Kurmanci lehçesindeki metinlerin (yukarıda V'e bakınız) beklentilerimi aştığını burada belirtmeyi görev sayarım. Bunlar okuryazar bir Kürt tarafından hazırlanmıştı; Farsça ve Türkçeden çeviri olmalarına rağmen, yazarları bir Kürt'ten korktuğum aşırılıklara düşmemişti. Bu çeviriler Kurmanci üzerine araştırmalarımı genişletmeye hizmet edecektir.

Saygıdeğer konsolos, Fransız telaffuzuna göre Latin harfleriyle transkripsiyon zahmetini üstlenme nezaketini gösterdi. Akademisyen von Dorn'a yazdığı bir mektupta, Kürt tanıdığını Kürtçe metinler kaydetmeyi sürdürmeye teşvik edeceğini de vaat ediyor.

Neden Lepsius?

Seçkimi baskıya vermeye sıra geldiğinde, uzun düşünmeden sonra Osetçe-Rusça alfabeyi bırakmaya kendimi zorunlu hissettim; bunun nedenleri şunlardır. Başlıca Rusya dışında yaşayan Kürtler tarafından konuşulan iki Kürt lehçesini öğrenmiştim. Bu lehçeler üzerine gelecekteki araştırmaların esas olarak, kısmen gezgin kısmen misyoner olarak Türkiye ve İran'da Kürtlerin yaşadığı yerlerden geçen Fransızlar, İngilizler, Amerikalılar ya da Almanlar tarafından sürdürüleceği beklenebileceğinden, konunun yararı açısından Kürtçe için Latin alfabesi temelinde bir transkripsiyon önermeye dikkat etmem gerekiyordu.

İmparatorluk Bilimler Akademisi Tarih-Filoloji Sınıfı'nın bazı üyelerinin 19 Kasım 1855 tarihli özel bir toplantısında, benim de bulunma onuruna sahip olduğum bu toplantıda, dilbilimi bilimindeki yazım karışıklığını bir alfabe daha ekleyerek artırmamak, bunun yerine Kürtçe için Akademisyen Lepsius tarafından İngiliz ve Alman dil uzmanlarının işbirliğiyle kurulmuş olan sözde dilbilimsel alfabeyi ya da standart alfabeyi benimsemek oybirliğiyle kararlaştırıldı.

Adı geçen standart alfabenin benzer girişimlerden hangi üstünlüklerle ayrıldığını burada tek tek saymak gereksiz olur. Bkz. R. Lepsius, Das allgemeine linguistische Alphabet. Grundsätze der Übertragung fremder Schriftsysteme und bisher noch ungeschriebener Sprachen in europäische Buchstaben, Berlin 1855; Dr. R. Lepsius, Standard-Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters, Church Missionary Society tarafından benimsenmesi tavsiye edilmiştir, Londra 1855; Berlin Akademisi'nin aylık raporları; ve Augsburg Allgemeine Zeitung. Profesör Lepsius bu konuda, sorunun fizyolojik kısmının da ayrıntılı biçimde ele alınacağı daha büyük bir eseri baskıya hazırlamış bulunuyor.

Dilbilimsel alfabenin tek tek dillere uygulanması da ayrıca artık gerçekleşmiş bir olgudur. Birkaç büyük misyoner topluluğunun katılım beyanları Standard-Alphabet'ten önce basılmıştır: Church Missionary Society, Wesleyan Missionary Society, Moravian Mission, Rhenish Missionary Society, Calwer Publishing Association, Basel Evangelical Missionary Society ve American Board of Foreign Missions. Standart alfabenin harfleriyle, kısmen bu misyoner topluluklarının himayesinde, Londra ve Berlin'de bazı yazılar basılmaktadır. Bu harflerle daha önce basılmış eserler arasında Rev. S. W. Koelle'nin Bornu ya da Kanuri grameri ve African Native Literature, yani Kanuri ya da Bornu dilinde atasözleri, masallar, fabllar ve tarihsel parçalar, çeviri ve Kanuri-İngilizce sözlükçe ile birlikte, yer alır.

Transkafkasya'da konuşulan Kürtçenin, fırsat doğarsa, Rus harfleriyle nasıl yazılacağı sorusu da 19 Kasım'daki yukarıda anılan toplantıda tartışıldı; fakat bu konuda bir karar alınamadı. Transkafkasya Kürtlerinin özelliklerini henüz hiç bilmiyoruz. Bunun dışında, Rusya'da Slav olmayan dillerin transkripsiyonu için Rus alfabesinin daha sonraki kullanımı hakkındaki sorunun kararı çeşitli koşullara bağlıdır. Bir kişi, Transkafkasya Kürt lehçesinden dil örnekleri yazıya geçirirken Rus alfabesini kullanmaya vesile bulursa, Sjögren'in kurduğu Osetçe-Rusça alfabe herhalde şimdilik ona en iyi hizmeti görecektir.]