Peter Lerch Metinleri
Görsel: Wikimedia Commons
Bu sayfada, 1800’lü yıllarda yazıya geçirilmiş bazı eski Zazaca metinleri bulabilirsiniz. Metinleri Peter Ivanovich Lerch adlı bir Rus araştırmacı, Kırım Savaşı sırasında Rusya’da bulunan Kürt savaş esirleriyle çalışırken kaydetti.
Bu metinler Zazalar için önemlidir, çünkü bugün elimizdeki en eski uzun Zazaca metin örneklerinden bazılarıdır. İçlerinde aşiret kavgaları, yerel kişiler, köy adları, aile hikayeleri ve masallar vardır. Bazı anlatılar, Palu, Hani/Hyêni, Sivan, Nyêrib, Karbegan ve çevresinin eski hafızasına dair ipuçları da verir.
Lerch’in Zazaca için en önemli kaynak kişilerinden biri Hasan’dır. Lerch bu adı kendi yazımıyla Hassan olarak verir. Lerch’e göre Hasan, Palu yakınındaki Kasan/Kassau/Kaschan köyünden ve Sivan aşiretindendi. Hem Zazaca hem Kürtçe (Kurmanci) biliyordu; türkü, masal ve aşiret kavgaları hakkında anlatılar biliyordu.
Bu yayında iki farklı kullanım şekli var. Metin görünümünde Zazaca metin ve seçili site dilindeki çeviri yan yana okunabilir. Bu kısım genel okuyucu için hazırlanmıştır. Satır arası görünümünde ise araştırmacılar için Lerch’in eski yazımı, IPA aktarımı, modern Zazaca karşılığı, kelime çözümlemeleri ve kaynak tarama görüntüleri gösterilir.
Kan davası anlatıları
Lerch'in kaynak kişilerinden derlediği, Nyêrib, Hyêni/Hani, Sivan/Servi ve Karbegan çevresindeki yerel çatışma hafızasını aktaran metinler.
Nyêrib ile Hyêni'nin Kavgası
Nyêrib'den bir adamın Hyêni toprağında bir hizmetçiyi öldürmesiyle başlayan anlatı, Xalef Ağa ile Daqma Bey arasında savaşa dönüşür ve Ziriki ağalarının arabuluculuğuyla barışla biter.
Nyêrib ve Sivan'ın Kavgası
Nyêrib'den bir gencin Horsig'de hırsızlık yapması ve öldürülmesiyle başlayan anlatı, Xalef Ağa ile Avdulah Ağa arasında tehditler, çatışma ve sonunda barışa uzanan bir kan davasını anlatır.
Kelhan'ın Oğlu Ali Ağa
Kelhan'ın oğlu Ali Ağa'nın Karbegan çevresindeki gücünü, Qasım Ağa ile Weşinli Hasan Ağa'nın kurduğu tuzağı, Ali Ağa'nın ailesinin öldürülmesini ve cenazelerin defnedilmesini anlatan bir kan davası hikayesi.
Masallar
Tarihsel kişi veya yer bilgisi iddiası taşımayan, ama erken Zazaca anlatı dili ve folklor motifleri açısından önemli masal metinleri.
Go'in / Puhu Kuşunun Hikayesi
Üvey annesinin öldürdüğü kardeşini rüyasında gören bir kız, aile içi çatışmanın ardından Allah'tan kendisini go'in/puhu kuşuna çevirmesini ister.
Değirmenci ve Tilki
Bir tilki değirmencinin ununu çalarken yakalanır ve canını kurtarmak için değirmenciyi Mısır Paşası'nın kızıyla evlendireceğini söyler. Kurnazlık, kimlik uydurma ve pazarlık üzerine kurulu bir masaldır.
Üç Kardeş Masalı
Hasanek, Qasım ve Şaban adlı üç kardeşin bir devle karşılaşmasını, Hasanek'in mektupları değiştirerek devi kandırmasını ve sonunda devi öldürmesini anlatan masal.
Diğer metinler
Hasan/Hassan ile söyleşi, Bacmeister örnek cümleleri ve Lerch'in Zazaca malzeme hakkındaki açıklamalarından seçilmiş bölümler.
Hassan ile Söyleşi
Hassan ile yapılan kısa soru-cevap söyleşisi Sivan aşiretinin köyleri, Kasan/Kassau/Kaschan, bahçeler, yayla yaşamı ve Hassan'ın gördüğü kan davalarına değinir.
Bacmeister Örnek Cümleleri
Lerch'in Bacmeister'in dil örneklerinden hareketle Kurmanci ve Zaza için yazdığı 44 kısa örnek cümle. Zaza sütunu Lerch'in tarihî ses yazımıyla korunmuştur.
Peter Lerch'in Zazaca Bölümleri
Lerch'in Zazaca metinleri, kaynak kişileri, kullandığı yazı sistemi ve sözlüğü hakkında kendi kitabındaki ilgili bölümlerden hazırlanmış çok dilli seçki.